De realiteit is duidelijk: veel zorgorganisaties hebben het terugdringen van vrijheids-beperkende maatregelen nog onvoldoende op orde. Terwijl de wetgeving helder is. In de Jeugdwet geldt het principe ‘nee, tenzij’. Toch komt het nog geregeld voor dat deze maatregelen worden toegepast, soms uit onmacht, soms uit bescherming, soms omdat er simpelweg geen alternatief is. Hoe kun je de inzet van deze vrijheidsbeperkende maatregelen terugdringen? Adviseur Rob Schers vertelt hoe hij dit vraagstuk bij Pluryn succesvol aanpakte.

“De uitdagingen op het gebied van vrijheidsbeperkende maatregelen is een complex vraagstuk,” zegt Rob. “Het raakt direct de veiligheid en welzijn van cliënten en medewerkers, en de dagelijkse praktijk op de werkvloer.” Bij Pluryn werd het onderwerp daarom stevig aangepakt, met behulp van Collegamento.

Het moet anders: maar hoe?
“Vrijheidsbeperkende maatregelen bij jongeren zijn ingewikkeld,” vertelt Rob. “Wat je als ouder soms vanzelfsprekend doet, mag je als zorgprofessional niet zomaar. Daar zit een enorm grijs gebied.” Hij noemt een herkenbaar voorbeeld: “Als ouder neem je een telefoon af om je kind ergens voor te beschermen. In de zorg ligt dat anders. Dan is het al snel een vrijheidsbeperkende maatregel en die mag je niet zomaar toepassen. Dat maakt het werk voor zorgmedewerkers complex, want je zit vaak vast in een dilemma. Veel zorgorganisaties weten dat ze hier iets mee moeten, maar worstelen met de vraag: hoe organiseer je dit goed? Hoe geef je concreet invulling aan ondersteuning en expertise ontwikkeling? En hoe zorg je dat het ook echt van toegevoegde waarde op de werkvloer?”

Op alle niveaus tegelijk schakelen
Bij Pluryn was het vraagstuk belegd in een strategisch project. “De opdracht en doelstelling waren helder,” aldus Rob. Het raakt visie, beleid en methodiek en daarmee ook meteen samenwerking, cultuur én gedrag. “Wat ik heb gedaan, is continu schakelen tussen strategisch, tactisch en operationeel niveau,” legt Rob uit. “Vanuit visie en beleid kun je iets op papier bedenken, maar draagvlak creëren en het werkend krijgen in de praktijk is een uitdaging an sich. Daarbij gaat het niet alleen om structuur en systemen, dit is de harde kant van veranderen. Er dient echt geïnvesteerd te worden in personeel en leiderschap om daarmee een cultuurbeweging in gang zetten.

De kracht van een externe blik
Juist daar ligt ook mijn toegevoegde waarde als organisatie adviseur: “Ik zorg voor overzicht en samenhang. Door te kijken naar wat er al is, wat er ontbreekt en hoe dat op elkaar moet aansluiten”. Een belangrijk onderdeel was het ontwikkelen van een gezamenlijke visie. Zonder visie heb je geen vertrekpunt. Op basis hiervan zijn er een aantal resultaatgebieden vastgesteld en hebben we deze thema’s middels interactieve werkvormen echt laten landen in de organisatie. “We hebben cliënten en medewerkers zelf aan het woord gelaten over hun dagelijkse leven en hoe ze te maken hebben met vrijheidsbeperkende maatregelen. Een van de werkvormen: Op een groot ganzenbord gingen cliënten in kleine groepjes van tegel naar tegel en bespraken ze vragen die op de tegels waren aangegeven.

Dat leverde veel nieuwe inzichten op. Het was indrukwekkend hoe open zij vertelden over wat ze meemaakten en welke adviezen en tips ze hadden voor medewerkers. Dat gaf direct richting en van daaruit werkten we aan concrete oplossingen. We hebben gekeken naar: waarin moeten we investeren om huidige manier van werken te veranderen? Dat zit in persoonsgerichte zorg, expertise ontwikkeling van medewerkers, in het bieden van ondersteuning aan teams en in het organiseren van toezicht en signalering binnen teams.”

Wat het project heeft opgeleverd
De opdrachtgever is tevreden met wat het project heeft gebracht en opgeleverd. “Er ligt nu een duidelijke visie in de vorm van een beleidsnotitie. Er is een audit uitgevoerd die inzicht heeft gegeven in de praktijk. Er is een handreiking en een alternatieve bundel voor teams ontwikkeld en beschikbaar gesteld. En er wordt een pilot uitgevoerd voor een ondersteuningstructuur op een zorglocatie,” zegt Rob. “Maar belangrijker nog: medewerkers binnen de organisatie hebben ervaren hoe je zo’n strategisch traject aanpakt. Hoe je planmatig en resultaatgericht samenwerkt. De bestuurder zei tegen mij: ‘je hebt ons leren vissen, in plaats van zelf de vis te vangen’. Dat is precies wat ik wilde bereiken.”

Dit speelt bij iedere zorgorganisatie
Wat Rob betreft is het duidelijk: dit vraagstuk beperkt zich niet tot één organisatie. “Iedere zorgorganisatie met jeugdlocaties loopt tegen soortgelijke problematiek aan. En eerlijk is eerlijk: de noodzaak neemt toe. Inspecties kijken scherper en incidenten hebben impact op zowel cliënten als medewerkers.”

De les uit dit traject is helder. “Dit is geen onderwerp dat je ‘even’ oplost met een werkgroep,” zegt Rob. “Het vraagt om regie, structuur en een doordachte aanpak. Daar zit de meerwaarde van Collegamento. Wij helpen organisaties om dit soort complexe vraagstukken echt in beweging te krijgen. Door organisaties keuzes te laten maken, de consequenties van die keuzes inzichtelijk te maken en het werkbaar te maken op alle niveaus binnen een organisatie.”

Herken je dit vraagstuk?
Sta je als organisatie of afdeling voor dezelfde uitdaging? En wil je dit onderwerp serieus en structureel aanpakken? “Dan ga ik daarover graag in gesprek,” zegt Rob. “Zodat we samen kunnen kijken waar je nu staat als organisatie en wat nodig is om verder te komen.”